Çocuklarda Özgüven Gelişimini Desteklemek

Çocuklarda özgüven, kendilerine verdikleri değer ve yeteneklerine duydukları inanç olarak tanımlanır. Özgüveni oluşturan iki temel kavram vardır; değerlilik ve yeterlilik. Değerlilik, çocukların özgüvenlerini ve özsaygılarını geliştiren bir duygudur. Çocukların kendilerini sevilebilir görmeleri olarak da tanımlanabilir. Yeterlilik ise çocukların bir görevi başarabileceklerine dair duydukları inançtır. Çocukların becerilerine güvenmelerini ifade eder.

Özgüven çocuk gelişiminde önemli bir konudur. Çocukların kendilerine duydukları inanç onların yaşamlarında duygusal ve psikolojik sağlık, sosyal beceriler ve ilişkiler, akademik gelişim ve gelecekteki yaşam kalitesi gibi birçok alanı etkiler. Özgüvenli çocuklar, kendilerine ve yeteneklerine inanırlar, hayal kırıklığı toleransları fazla olur, daha kolay sorumluluk alırlar, değerli hissederler, kendilerini daha iyi ifade ederler ve problemlerle başa çıkma becerilerine sahiplerdir. Özgüven gelişiminde güçlük çeken çocuklarda; yeni ortamlara girmekte ve arkadaş edinmekte zorluk, kendilerini değersiz görme ve yetersiz hissetme, başarısızlıktan korkma, kendilerini savunamama ve karar verememe gibi belirtiler görülür. Özgüven problemi yaşayan çocuklar kaygı ve depresyonla mücadele etmek durumunda kalabilirler. Kendilerini savunmakta güçlük yaşayacakları için akran zorbalığına uğrayabilirler. Kendine inanmayan çocuklar motivasyon kaybı yaşayabilirler. Kolay pes edebilirler ve zorluklardan kaçabilirler. Yetişkinlik döneminde fırsatları kaçırabilirler ve daha az tatmin olabilirler.

Çocukların özgüven gelişimlerini desteklemek ebeveynlerin sorumluluklarından biridir. Çocukların kendi işlerini yapmalarına izin vermeyerek hata yapmalarını ya da zarar görmelerini engellemek için sürekli müdahale ederek koruyucu bir tutum sergilemek çocukların kendi becerilerini keşfetmelerine olanak tanımaz. Kendi kararlarını almalarına izin vermeyerek müdahaleci davranışlarda bulunmak çocukların bir başkasına bağlı kalmasına sebep olur. Bir eylemi olması gerektiği gibi yerine getirmediklerinde cezalandırılan çocuklar yanlış yapmaktan korkarlar. Bu yüzden de sorumluluk almaktan ve karar vermekten çekinirler. Ayrıca sert cezalara maruz kalan çocuklar kendi değerleri hakkında da kafa karışıklıkları yaşarlar. Ebeveynler çocukların becerilerini fark etmezlerse ve bu becerilere uygun görevler vermezlerse çocuklar yeterli oldukları alanları öğrenemezler. Ebeveynler çocukların yaptıklarını beğenmeyip sadece eksiklikleri görürlerse çocuklar eleştirilme korkusu yaşamaya başlarlar. Bu korku onların becerilerini göstermekte çekingen davranmalarına sebep olur. Çocukların küçük hatalarını dahi kabul etmemek ebeveynlerin beklentilerinin ne kadar çok olduğuna işaret eder. Sürekli “başarılı” ya da “doğru” olma beklentisi çocukların özgüvenini olumsuz yönde etkiler. Çocuklara hizmet halinde olmak, yemeğini yedirmek gibi yapabildiği halde yapmasına izin vermemek çocukların yetersiz hissetmesine sebep olur. Çocuklar zorlu bir durumla karşılaştıklarında aileler kurtarıcı davranışlarda bulunurlarsa çocuklar zorluklarla baş edemeyeceklerine inanırlar. Çocuklara karşı eleştiri, hakaret, kıyaslama ve sürekli düzeltme varsa değersizlik hissi de oluşur.

Çocukların özgüvenli olmaları için kendilerini yeterli hissetmeleri gerekir. Yeterli hissetmelerini desteklemek için aileler mükemmeliyetçi, aşırı koruyucu ve sert otoriter tutumları bırakmalılar. Çocuklara yaşlarına uygun görevler vererek yapabildiklerini görmelerini sağlayabilirler. Denemekten çekindiklerinde onları cesaretlendirebilirler. Karar vermekte zorlandıklarını fark ettiklerinde karar vermeleri için teşvik edebilirler. Hata yapmalarına alan açarak her şeyin mükemmel olamayacağını öğretebilirler. Bir zorlukla karşılaştıklarında onlar adına çözmek yerine problem çözme becerilerinin gelişmelerini destekleyebilirler.

Değerli hissetmek özgüven sahibi olma konusunda bir diğer önemli husustur. Çocukların değerli hissetmelerini sağlamak için aileler çocukları oldukları gibi kabul etmeye çalışabilirler. Bir sorumluluklarına yerine getirdiklerinde ya da yeni keşifler yaptıklarında olumlu geri dönütler verebilirler. Çocukların neler anlattıklarına kulak kesilerek etkin dinleme tekniklerini kullanabilirler. Çocuklarla sohbet sırasında eksik arayan, eleştiren veya kıyaslayan bir tutum sergilemek yerine destekleyici iletişim kurabilirler.

Özgüven gelişimi çocukların deneyimlerine, ailelerin tutumlarına ve çevresel faktörlere bağlı olan uzun vadeli bir süreçtir. Özgüven zaman içinde çocukların kendilerine ve çevrelerine olan yorumlarına göre gelişir. Birden ya da tek bir olaya göre şekillenmez. Öğrenme ve deneme- yanılma ile pekişir. Özgüven yaşam boyu geliştirilebilen bir beceridir. Sabırlı ve destekleyici tutumlar özgüven gelişiminde kolaylık sağlar. Doğduğundan itibaren çocuklara olumlu bir yaklaşımda bulunan ebeveynler çocukların kendilerine güvenen ve kendilerine değer veren yetişkinler haline gelmelerini desteklemiş olurlar.

Psikolog Elif Büşra Bozali Güneş