Kardeş Kıskançlığı

    Aileye yeni bir çocuğun katılmasıyla görülen kardeş kıskançlığı, çocuğun kardeşine karşı duyduğu ‘olumsuz’ olarak tanımlanan duyguları ifade eder. Kardeş kıskançlığının nedenleri; ilgi ve sevgi paylaşımı, rekabet duygusu, dikkat çekmek, daha az sevildiği düşüncesi ve düzen değişikliği olabilir. Kardeş kıskançlığı doğaldır. Kardeşler arası bu duygunun önlenmesi değil sağlıklı şekilde yönetilmesi hedeflenmelidir.

Kardeş kıskançlığını gösteren belirtilerden biri davranışsal değişikliklerdir. Kardeş doğumundan sonra çocukta alt ıslatma, emzik emme isteği gibi gerileme (regresyon) davranışları görülebilir. Çocuk; kardeşe, ebeveyne ya da çevredeki insanlara karşı saldırgan davranışlar sergileyebilir. Dikkat çekme davranışları artabilir ve odak kendisinde olmadığında beklenmedik tepkiler verebilir. Ebeveynin sevgisini kaybetme korkusu ile kaygının artması gibi duygusal belirtiler de olabilir. Çocuk dışlanmış hissederek içine kapanabilir ve üzülebilir. Kardeşinin daha çok sevildiğine dair şikâyet ederek kıskandığını açık edebilir. Kardeş ile oynamayarak kardeşini kabul etmeyebilir. Bebeğin kendisine ya da bir eşyasına zarar verebilir. Okula karşı motivasyon kaybedebilir. Ebeveyn ile bebeği yalnız bırakmak istemediği için okul isteksizliği görülebilir. Arkadaş ilişkileri bozulabilir. Strese dayalı mide bulantısı, baş ağrısı gibi fiziksel belirtiler olabilir.

Hamilelik süreci ve yeni bir kardeşin dünyaya gelmesi çocuğun dünyasında büyük bir değişiklidir. Ebeveyn tutumları çocuğun sürece adaptasyonunu sağlar. Kardeş eve gelmeden önce çocuk bilgilendirilmelidir. Kardeş kıskançlığının sağlıklı yönetilmesindeki ilk aşama hazırlık sürecidir. Çocuk kardeşi olacağına dair bilgilendirilmeli ve zihnindeki sorular cevaplandırılmalıdır. Doğumdan önce evde bir rutin oluşturmak ve kardeş geldiğinde de rutini devam ettirmek çocuğun dünyasındaki çok büyük değişikliklerin önüne geçmiş olur.

Yeni doğan çocuk eve geldiğinde büyük çocuğa yaşına uygun sorumluluklar vermek çocuğa dahil olduğunu, dışarıda kalmadığını hissettirir. Çocuğa birebir vakit ayırmak çocuğun daha az sevildiğine dair düşüncelerinin gelişmesini engeller. Bebek bakımında bir başka yetişkinden yardım isteyerek kısa da olsa çocuğa özel zaman ayırmak çocuğun ihmal edilmediğini anlamasını sağlar. Çocuğun istekleri karşısında bebeği sebep göstermek çocuğun kardeşine karşı olumsuz duygu geliştirmesine sebep olabilir. Bebeğin ihtiyaçları karşılanırken çocuk bir şey istediğinde ebeveynin zamana ihtiyacı olduğunu söylemesi daha iyi olur. Kardeş bağını güçlendirecek ortak aktiviteler yapmak kıskançlığın azalmasında önemli bir rol oynar.

Kardeş ilişkisinde ufak tefek çekişmelerin olması, birbirlerini gıcık etmeleri normaldir. Ebeveyn kardeşler arasındaki değişen denge karşısında görmezden gelip normal karşılamalıdır. Kardeş kıskançlığında normal olarak kabul edilmemesi gereken ilk nokta kardeşlerin birbirlerine olan sözel veya fiziksel şiddet uygulamalarıdır. Ebeveynin şiddet devreye girdiğinde sınır çizmesi gerekmektedir. Sınır konulmadığında kardeş ilişkisinde uzun vadede zararlı bir dinamik oluşur. Ebeveyn kardeşlere şiddetin asla kabul edilmeyeceğini belirtmelidir. Kurallar kardeşlere önceden söylenmelidir. Şiddet olduğunda anne baba çocuklara hızlı ama sakin bir şekilde müdahale etmelidir. Bir çocuğu tutmak kardeşler arasında kıskançlığı arttırır. Ebeveynin tarafsız kalması ve suçlayıcı bir dil kullanmaması önemlidir. Büyük olanın hakkını korumamak ve kardeşin yanında azarlamak kıskançlığı, hırsı ve öfkeyi arttırır.

Önemli olan bir diğer nokta çocukların duyguları ifade etmelerine yardımcı olmaktır. Olayı özetleyip çocuğun duygularını isimlendirmek çocuğun kendisini anlamasını kolaylaştırır. Duygu yansıtması yapıldıktan sonra çocuğa davranışları ile ilgili alternatifler sunulmalıdır. Çocuğa verilecek mesaj “kıskanman/öfkelenmen normal ama kimseye vuramazsın” olmalıdır. Çocuğun duygularını kabul etmek gerekir. Kıskançlık duygusu yaşayan çocuk karşısında anne baba duygu regülasyonunu sağlayan ve öğreten bir rol oynamalıdır. Ayrıca ebeveyn, anlaşmazlıkları çözebilmeleri için kardeşlere yol gösterici bir rehber görevi görmelidir. Zorlu durum karşısında ne yapılabileceğini konuşarak anne baba çocuklarının problem çözme becerilerinin gelişmesini sağlamalıdır. Baş etme yöntemlerini öğrenen çocuklar kardeş kıskançlığı yaşadığında alternatif yolları görebilmeye başlar.

Kardeş kıskançlığında çoğu zaman ebeveyn eşit davranmaya çalışır ancak çocukların ihtiyaçları birbirinden farklı olabilir. Bu yüzden anne babanın çocuklara eşit değil adil davranması gerekmektedir. Çocuk kıskanacak diye bebeği sevmemek, öpmemek ve kucağa almamak kıskançlığı arttırır. Aynı şekilde bebeğin ihtiyaçlarının çocuğa da alınması veya aynı kıyafetlerin giydirilmesi gibi ihtiyaç dışı yaklaşımlar da kardeş kıskançlığını engellemez. Anne-baba çocuklarına farklı ihtiyaçları olduğunu göstermelidir ve ihtiyaçlara yönelik davranmalıdır.

Kardeşlerin birbirlerine pozitif davranışlarını da kaçırmamak gerekir. Olumlu davranışları övmek, geri dönüt vermek davranışın pekişmesine yardımcı olur. Oyuncakları paylaştıklarında, bir anlaşmazlığı beraber çözdüklerinde ya da bir takım gibi hareket ettiklerinde ebeveyn geri bildirim vererek pozitif davranışları teşvik etmelidir. Şiddet uygulayan çocuklar sınırlarla uyduğunda ya da olumsuz davranışı söndüğünde ödül yöntemine de başvurulabilir.

Çocuklar anne-baba ya da çevre tarafından sık sık karşılaştırılır. Kıyaslandığını anlayan kardeşler arasında rekabet oluşur. Rekabet duygusuyla hareken eden çocuk sürekli kardeşi ile yarışır. Rakip olarak görülen kardeşe karşı olumlu duygular geliştirmek zordur. Rekabet kazanma arzusuna ve alt etme isteğine sebep olur. Bu yüzden kardeşler birbirlerini sık sık suçlayabilirler ve ezici bir üstünlük kurmaya çalışabilirler. Kardeşler arası rekabeti azaltmak için her çocuğun güçlü yanlarına odaklanmak gerekir. Anne-baba her çocuğun farklı becerileri olduğunu kabul ederek çocuğu bir diğeriyle kıyaslamaktan kaçınmalıdır.

Kardeşlerin rakip değil ortak olduklarını hissettirmek kardeş kıskançlığının en iyi çözümüdür. Beraber zaman geçirmeleri için alan açmak, sınırları aşmadığı sürece aralarındaki ilişkiye karışmamak, oyunlarda kardeşleri bir takım yapmak, beraber başarabildiklerini gösterecek aktiviteler oluşturmak ve birlik olmalarını sağlayacak görevler vermek kardeşler arasındaki ilişkiyi güçlendirir.

Psikolog Elif Büşra Bozali Güneş